15 januari 2012 | Op Ezzulia plaatsen wij in samenwerking met de organisatie van de Paul Harland Prijs een serie essays over het fantasy genre. Hierin verschijnen bijdragen van Martin Lindeboom, Frank Rieter, Thomas Olde Heuvelt, Roelof Goudriaan en Paul Evenblij.

Door: Thomas Olde Heuvelt

Beeld je in: je bevindt je in een gravure van M.C. Escher. Je bestijgt een trap. Je volgt een processie van vreemde figuren met kappen op. Steeds maar hoger klim je, je slaat steeds weer rechtsaf de hoek om, en komt toch steeds weer op hetzelfde punt uit. Hetzelfde torenpoortje waar je onderdoor schrijdt, dezelfde steeds hoger geplaatste vensters in het gebouw onder je. En toch ga je nergens naar beneden. Elke trede brengt je hoger, maar een vreemde gril van perspectief, een plotseling gat in de werkelijkheid, houdt je gevangen in hetzelfde, vervreemdende rondje. In de verte zie je vissen in vogels veranderen. Een hand tekent zichzelf...

Welkom in de wereld van het magisch realisme.

Ieder mens heeft het innerlijke verlangen om verwonderd te worden. Zelfs de meest doorgewinterde realist en de meest empirische wetenschapper willen zo nu en dan onverwacht uit hun proefondervindelijke beleving worden getrokken, om te worden geraakt door het stukje magie dat soms even door de beslommering van het dagelijks leven breekt. In een moderne, gejaagde maatschappij waar intuïtie, geloof en bijgeloof naar de achtergrond zijn verdreven, is dat verlangen verdrongen naar ons onbewuste, maar het effect des te groter. Wat als er vandaag de dag een zonnewenteling in Fátima zou plaatsvinden, we het zouden opnemen met onze iPhones en het een kwartiertje later al 80.000 hits zou hebben op YouTube? Wat zou er met de beurzen gebeuren als het op een drukke maandagmorgen uit het niets kikkers zou regenen op Wall Street, New York? Kijk, vroeger kon je nog zeggen: ‘O, da’s God.’ Vandaag zouden we onze hele perceptie van onszelf en de werkelijkheid om ons heen moeten herzien.

En tegelijkertijd willen we dat diep van binnen allemaal dolgraag eens meemaken.

Het verlangen naar een vleugje magie dat soms door de werkelijkheid heen sijpelt, is van alle tijden, en komt al sinds de dag dat we God en het bovennatuurlijke niet meer als vanzelfsprekend beschouwen in de literatuur terug. Het wordt aangeduid met de term magisch realisme. Het is interessant, maar tegelijk ook verklaarbaar, dat er nooit een stroming van ‘magisch realisten’ is geweest en dat de vertegenwoordigers zich niet rekenen tot een groep gelijkgezinden, zoals met veel literaire genres en stromingen het geval is. Het verlangen naar het vreemde is zo universeel en menselijk dat de term ‘magisch realisme’ is bedacht als een verzamelnaam voor overal op de wereld en in verschillende tijden opduikende kunstzinnige initiatieven die datzelfde verlangen uitdragen.

Daardoor spreek je niet zozeer van een apart genre, als wel van magisch realistische invloeden in een verhaal of roman. Magisch realisme is de plek waar de fantastiek alle vormen van literatuur ontmoet. Zo bestaan er psychologische romans met magisch-realistische invloeden, en bestaan er magisch realistische romances en thrillers. De verscheidenheid en diversiteit van magisch realistische elementen is enorm, maar altijd gaat het om vervreemdende verhalen waarin de werkelijkheid op subtiele manier wordt verbonden met een andere werkelijkheid, en waarin de magische of hallucinerende effecten die dat oplevert, symbool staan voor de kernthema’s die de auteur uitdraagt. Het is niet voor niets dat de thematiek van magisch realistische verhalen bijna altijd te maken heeft met dat ándere dat uit ons onderbewuste voortkomt: de menselijke hartstochten, zoals liefde, seks, het verlangen naar ‘meer’ of ‘beter’, en de verwerking van verleden en verlies.

Klassiekers uit de vorige eeuw zijn van auteurs als de Fransman Alain Fournier (Le grand Meaulnes, 1913), de Oostenrijker Gustav Meyrink (Der Golem, 1918) en de Italiaan Massimo Bontempelli (Gente nel tempo, 1937). Moderner en bekender is het werk van Spaanse en Zuid-Amerikaanse auteurs als Jorge Luis Borges, Gabriel Garcia Marquez en Isabel Allende, dat zich kenmerkt door het groots en in overdreven taal vertellen van dagelijkse gebeurtenissen, terwijl de uitzonderlijke, magisch realistische voorvallen vaak bijna tussen neus en lippen door worden vermeld, waardoor we ze als lezer zonder meer accepteren terwijl er toch een gevoel van vervreemding optreedt. In de Nederlandse taal is vooral Hubert Lampo bekend (De komst van Joachim Stiller, 1960), maar ook in het werk van Vestdijk, Bordewijk en Mulisch komen magisch realistische elementen voor.

Je hoeft je echter niet tot de klassieke literatuur te richten om verwonderd te worden door een stukje uit het leven gegrepen magie. Begon ik met de kunst van M.C. Escher; het moderne equivalent zijn de gephotoshopte afbeeldingen waarmee je door je vrienden op Facebook regelmatig wordt gebombardeerd: een afbeelding van een dromerig meer in een berglandschap, waar je als je er lang naar tuurt ineens een gezicht in herkent, of een vreemd vormgegeven tekst, waarin je als je er scheel naar staart ineens een andere tekst leest. Of wat dacht je van films? In het wonderschone Pan’s Labyrinth (Guillermo del Toro, 2006) vlucht een klein meisje in haar fantasiewereld weg voor de verschrikkingen van het fascisme in Spanje; verschrikkingen die maar al te symbolisch worden geportretteerd door haar magische fantasieën. Ook in Perfume (2006, gebaseerd op de roman Das Parfum van Patrick Süskind), Tideland (Terry Gilliam, 2005) en Le fabuleux destin d’Amélie Poulin (Jean-Pierre Jeunet, 2001) zijn magisch realistische invloeden te herkennen.

De postmoderne literatuur biedt een uitgelezen kans voor auteurs om het magisch realisme te beoefenen, juist in een moderne maatschappij waar magie soms ver te zoeken lijkt. De Joods-Amerikaanse schrijver Jonathan Safran Foer debuteerde in 2002 op 25-jarige leeftijd met het verpletterende Everything is Illuminated, en sleepte daarmee internationaal vele literaire prijzen in de wacht. De roman gaat over de zoektocht van de schrijver naar de wortels van zijn grootvader in Oekraïne en behandelt het hele scala aan menselijke hartstocht, terwijl het bolstaat van magisch realistische elementen. Dit komt tot uiting in details (de wandelende, in brons gegoten zonnewijzer en de overleden maar nog altijd debatterende filosoof Pinchas), maar ook in de dieperliggende structuur, waarin verleden en heden langzaam samensmelten, en wordt benadrukt door de tegelijk uiterst komische en dieptragische vertelstijl. We worden geraakt door Foers stem, en daardoor staan we des te meer open voor de magie die tussen de emotie doorsijpelt.

In de Nederlandse postmoderne literatuur komt magisch realisme, net als andere vormen van fantastiek, sporadisch voor. Susan Smit laat zich er nu en dan toe verleiden. Mijn eigen roman Harten Sara (2011) is in feite een psychologische roman vol magisch realistische elementen, die zich uiten in het vreemde theater onder de grachten en werfkelders van Amsterdam, de fantasieën van de aan het Syndroom van Asperger lijdende protagonist Sara, de verlangens van de personages en de verweving van heden en verleden.

Persoonlijk vind ik het heerlijk, dat magisch-realisme. Het is het excuus voor iedere literaire auteur om zich eens ongegeneerd aan de fantastiek te bezondigen. Het is het excuus voor iedere fantastische auteur om zich eens ongegeneerd aan literatuur te bezondigen. Maar vooral, is het de meest pure ervaring van verwondering in het leven. Juist omdat magisch realisme (in tegenstelling tot veel andere fantastiek) uitgaat van kleine, menselijke verhalen, die zich in je eigen leven kunnen afspelen, komt het dichtbij. En dan, plots, is daar die vreemde, verwonderende, magische ervaring, die je overvalt, en die je raakt. Het is alsof je een steen uit een bergwand loswrikt, daarachter een goudader vindt… met een Albert Heijn-streepjescode erin gedrukt. Zo spreidt magie zich tentoon in het moderne leven. We kunnen niet vliegen; dat gebeurt alleen in fantasyverhalen. Maar wat als we heel soms, op dat zeldzame moment dat we het leven helemaal begrijpen, dat we één zijn met onszelf en de dingen om ons heen, misschien, heel kort, wél een moment kunnen vliegen? Dat is magisch-realisme.

Foto: Beschikbaar gesteld door Thomas Olde Heuvelt

Wie is Thomas Olde Heuvelt?

Thomas Olde Heuvelt (1983) is de auteur van vier romans, waaronder zijn meest recente Harten Sara (2011), en vele korte verhalen. Hij wordt gepubliceerd door Luitingh Sijthoff. Zijn magisch realistische verhaal De jongen die geen schaduw wierp won in 2009 de Paul Harland Prijs en is uitgebracht in binnen- en buitenland. Het Britse PS Publishing publiceerde het als The Boy Who Cast No Shadow, dat is genomineerd voor de Science Fiction & Fantasy Awards 2011 (je kunt het verhaal hier gratis downloaden). Olde Heuvelts werk bevat naast fantastische elementen ook vaak humor. Hij blogt op www.oldeheuvelt.com en twittert als @ThomasSchrijft.

Eerder in deze serie:

Fantastiek en Hokjesdenken | kijk hier
Door: Martijn Lindeboom

Er was eens een fantasyboek | kijk hier
Door: Frank Rieter

SF als sociale fictie | klik hier
Door: Roelof Goudriaan

De herontdekking van bruin | klik hier
Door: Paul Evanby

Reageer op dit artikel

Dat kan op het forum van Ezzulia, waar een apart topic is aangemaakt over de Paul Harland prijs en deze reeks met essays.

Kijk hier voor dit topic op het Ezzulia forum