---

"Als schrijver kun je jezelf promoten, zonder dat je een bekend gezicht wordt"

---

Kolyma is je tweede boek. Was het gemakkelijk om dit boek te schrijven of voelde je juist meer druk door het grote succes van Kind 44?

Het was absoluut gemakkelijker. Toen ik mijn eerste boek schreef, wist ik niet of het iets op zou leveren. Elke dag had ik twijfels, vroeg ik me af of ik mijn tijd niet aan het verspillen was, of het boek ooit gepubliceerd zou worden en of ik er ooit voor betaald zou worden. Het eerste boek was een stuk moeilijker, omdat ik daarnaast nog andere dingen moest schrijven om geld te verdienen, wat ook weer moeilijker was omdat ik nog onbekend was. Bij het schrijven van Kolyma kon ik al mijn tijd op het boek focussen, ik wist zeker dat het gepubliceerd zou worden, omdat ik met het inleveren van het manuscript van Kind 44 een contract heb gekregen voor twee boeken.

Het schrijven was ook gemakkelijker, omdat ik al zoveel onderzoek had gedaan voor het eerste boek. Ik wilde van het vervolg natuurlijk niet een kopie van Kind 44 maken, maar omdat de geschiedenis van Rusland na Stalin in zo’n ander tijdperk komt, ontstaat er automatisch een andere sfeer. Wat dat betreft heb ik echt geluk met de setting die ik heb gekozen, waardoor het boek totaal anders is maar toch een zeer goede connectie heeft met het verhaal van Kind 44.
 

Wat voor effect heeft debuteren gehad op je leven? Word je wel eens op straat herkend?

Het feit dat ik zoveel gemakkelijker kan schrijven, is echt de belangrijkste verandering. Ik hoef niet zoveel tijd meer te besteden aan het leggen van contacten en mensen te laten weten wie ik ben. De kansen die me nu geboden worden, zijn een stuk groter omdat ik bekend ben. Ik ben een gelukkig mens dat het allemaal zo snel is gegaan.

Op privé gebied is de belangrijkste verandering toch wel dat ik een heel ander appartement gekocht heb, dan ik vorig jaar van plan was. Ik zou een flat kopen die uitkeek op een treinstation, want dat leek me wel leuk en bohemiens. Maar als schrijver is het natuurlijk erg vervelend om de hele tijd het geratel van treinen te horen. Dus nu heb ik een appartement gekocht met uitzicht op een rustige kathedraal. Maar nee, ik ben echt nog nooit herkend op straat, ik kan alles doen wat ik hiervoor ook kon en daar ben ik blij om. Als schrijver kun je jezelf promoten, zonder dat je een bekend gezicht wordt. Zelfs J.K Rowling, waarschijnlijk de meest bekende schrijver ter wereld, wordt zelden gefotografeerd door de pers.
 

De hoofdpersoon in Kolyma, Leo Demidov, is de held van het verhaal, maar hij is geen onschuldig man. Hij heeft gruwelijke dingen op zijn geweten, waarvoor hij probeert boete te doen. Het goedmaken en boete doen lijkt het centrale thema te zijn waar de roman om draait. Is dit belangrijk voor jou en wat voor gevoelens maakt Leo bij jou los?

Leo denkt dat hij zijn misdaden goed kan maken door zijn geadopteerde dochters goed te verzorgen en verwacht dat ze ooit van hem zullen houden en dat al zijn schuldgevoel dan op slag verdwijnt. Maar dat is natuurlijk een illusie, zulke dingen draag je altijd bij je, daar kom je nooit vanaf. En dat is een les die zowel Leo als Zoya leren, zij kunnen allebei nooit terug naar de situatie die er was voordat ze die verkeerde dingen deden. Ik denk dat het goedmaken van fouten een fundamenteel iets is wat ons mens maakt. Iedereen maakt fouten en vrijwel iedereen wil die weer goed maken. Maar vergeven worden, betekent niet automatisch dat je het ook volledig kunt vergeten. Kan een persoon dat wel, dan vind ik hem niet interessant meer. Een fout wordt altijd onderdeel van wie je bent, je verandert erdoor, je kunt het gevoel niet zomaar weggooien, ook al word je vergeven. Je moet doorgaan, je moet leren leven met wat je gedaan hebt. Dus ja, dit is zeker een thema wat ik belangrijk vind. Fouten maken, die goedmaken en hiervan leren is het belangrijkste wat ons mens maakt.
 

Je schrijft aangrijpend over de ontberingen in de Russische goelag kampen. Kon je hier gemakkelijk correcte informatie over te vinden en was het moeilijk om hierover te schrijven?

Er is nu heel veel informatie over te vinden, er zijn inmiddels veel boeken over geschreven die tot in de kleinste details beschrijven hoe het er daar aan toe ging. Het boek Goelag: een geschiedenis van Anne Applebaum bijvoorbeeld. Twintig jaar geleden was het veel moeilijker om hier informatie over te vinden. Ik heb zelf niet met mensen gesproken die in de goelags hebben gezeten, maar wel veel verslagen van gesprekken gelezen. Het grootste probleem hierin is dat ik geen Russisch spreek en daarnaast is het ook heel moeilijk om mensen bereid te vinden hierover te praten. Om ze zover te krijgen moet je toch eerst een vertrouwensband met ze opbouwen.

Het was niet moeilijk om me in te leven in zowel de bewakers als de gevangenen. Voor beide kanten zijn aangrijpingspunten te vinden waarom mensen reageren zoals ze dat doen en die motivatie gebruik je dan om hun handelingen te beschrijven.
 

Denk je dat zulke situaties ooit weer zouden kunnen voorkomen?

Ik hoop van niet, maar ja, het is altijd mogelijk. Deze regimes komen heel snel op. Het duurt gewoon niet lang om zomaar in een andere maatschappij te leven, het is eng, maar het is tot nu toe altijd zo gebeurd. Ik maak me niet dagelijks zorgen dat de wereld er ooit ook voor ons zo uit kan zien, maar het is wel iets om nooit te vergeten en om altijd alert voor te zijn.
 

Kun je me wat meer vertellen over het onderscheid tussen feit en fictie in je boek?

Dat is inderdaad een interessante vraag. Eigenlijk zijn alle grote punten in het boek echt gebeurd. De toespraak is echt door Chroesjtsjov gegeven, de teksten daaruit die zijn opgenomen in het boek zijn correcte quotes, de speech is op die manier verspreid, de opstanden in de goelagkampen en de boten er naartoe zijn echt gebeurd en de opstand in Boedapest heeft echt plaats gevonden. Het fictieve element is dat er één karakter is (Leo) dat al deze dingen verbindt en alles meemaakt.
 

En was er ooit een vrouwelijke bendeleider?

Het is een feit dat de bendes volledig gedomineerd werden door mannen, maar ze hadden wel een ander beeld ten opzichte van vrouwen dan de rest van de samenleving. Alles was gebaseerd op kracht en als vrouwen zich konden gedragen als een groepslid en voldeden aan de gestelde eisen, dan waren ze gewoon een lid van die bende. Ik heb in mijn onderzoek geen vrouw gevonden die daadwerkelijk bendeleider was, maar ik ben wel diverse vrouwen tegengekomen in de bendes. Dus het moet zeker mogelijk zijn geweest.
 

De Nederlandse titel Kolyma wijkt af van de Engelse titel The secret speech. Heb jij de titel zelf bedacht?

De Engelse titel heb ik zelf bedacht, de Nederlandse niet. Die titel dekt de lading misschien iets minder, maar ik vind hem wel mooi. Ik vertrouw de uitgever in zijn keuze voor een andere titel, ik kan niet inschatten of iets wel of niet mooi vertaalt.

Maar als ik de Engelse titel google, kom ik niet bij jouw boek terecht, maar bij de originele speech van Chroesjtsjov..

Dat klopt, ik heb die naam niet verzonnen. Dat vind ik juist zo mooi aan deze titel, het woord secret wordt in zoveel boektitels gebruikt, maar in dit geval is het niet zomaar een bijvoeglijk naamwoord, maar staat de speech echt zo bekend. Deze toespraak is erg lang, hij duurde geloof ik vier uur toen hij voorgelezen werd in het Russische congres. Het is een fascinerende rede die ik mensen echt kan aanraden als ze geïnteresseerd zijn in dit soort dingen. Het is zo bijzonder om te zien hoe een president zijn verontschuldigingen aanbiedt en tegelijkertijd de schuld niet bij zichzelf neerlegt. Daarnaast is de inhoud hier en daar echt schokkend. Zeker in die tijd heeft dit echt tot een onthutste natie geleid. Niemand wist of de speech echt was of misschien een val. Iedereen was heel voorzichtig en ging maar gewoon verder met leven, veel te bang dat zij gestraft zouden worden als ze hetzelfde als hun president zouden zeggen. Dat was tenslotte het regime waaraan ze gewend waren. In het boek kun je dat goed zien aan de reactie van de leraren als Zoya het portret van Stalin in de klas stuk gooit. Zulke dingen konden echt niet.
 

Zijn jouw boeken ook in Rusland te koop en zou je graag willen dat Russen jouw boeken kunnen lezen?

Nee, helaas niet. Dat  zou ik wel graag willen. In Londen woont een grote groep Russische expats en er is ook een Russische krant die specifiek op Russen in het buitenland is gericht. Die krant heeft mijn boek Kind 44 een enorm goede recensie gegeven en ik heb heel veel positieve reacties gehad van lezers met een Russische achtergrond.
 

Toen we elkaar vorig jaar spraken zei je:  “ Negentig procent van mijn boek is gebaseerd op lezen en onderzoek en slechts tien procent op reizen en ervaringen.” Geldt dat ook voor Kolyma?

Ik geniet heel erg van het reizen en het is zeker wel belangrijk. Voor Kolyma ben ik naar Boedapest geweest en heb daar de grote begraafplaats bezocht, waar ik het gedeelte bezocht waar alle vrijheidstrijders begraven liggen van de opstand die ik in mijn boek beschrijf. Op de graven staan foto’s en kun je zien hoe jong ze eigenlijk gestorven zijn, veel van hen waren kinderen. Dit is niet iets wat ik in mijn boek heb opgenomen, maar het was erg emotioneel om te zien en het heeft diepe indruk op mij gemaakt en me zeker geholpen in het beschrijven van de gebeurtenissen.
 

Kun je jouw schrijfstijl in één woord beschrijven?

Direct.
 

Werk je al aan het volgende deel van deze serie?

Ja, ik ben net begonnen en de deadline om het manuscript in te leveren is aan het einde van dit jaar. Dit wordt het laatste deel. In dit boek zal het vooral draaien om de afronding van dingen. Het regime loopt op zijn einde in de jaren tachtig. De doelloosheid van de Afghaanse Oorlog (1979-1989) zal een belangrijke rol spelen. Ik ben op dit moment bezig met een brief aan de Minister van Defensie van Groot-Brittannië om te kijken of ik die kant op kan reizen en hier een artikel over mag schrijven. De oorlog van toen en nu zijn heel verschillend en ik wil daar graag dieper op ingaan.
 

Waar zie je jezelf over vijf jaar?

Poeh! Hopelijk ben ik dan gewoon hetzelfde aan het doen; boeken en filmscripts schrijven. Het liefst minimaal een van beide per jaar. Misschien woon ik dan wel in Amerika, ik vind het erg leuk om in andere landen te wonen en ik zou graag nog een tijd in Amerika wonen. Dus wie weet, zit ik daar wel over vijf jaar.
 

Is de historische thriller jouw genre of wil je ook andere dingen schrijven?

Nee, zeker niet, ik schrijf van alles. Het belangrijkste is dat ik niet over mijn leven in Londen schrijf. Ik wil geen directe binding hebben met het verhaal, mijn levenservaringen zul je niet in mijn werk aan treffen. Ik schrijf graag over plaatsen ver weg, het maakt niet uit of het in het verleden of in de toekomst is, of in een wereld die net iets anders dan de onze is. Ik leg me dus zeker niet vast op een genre.
 

Wat doe je als je niet schrijft?

Eigenlijk zijn de meeste dingen die ik doe toch wel verbonden met mijn beroep. Ik kijk graag films, ga graag naar toneel en ik lees graag. Eigenlijk vind ik alles leuk waar een element van fictie aan zit.

Wel ga ik heel graag hardlopen. Na een lange dag schrijven is het heerlijk om mijn gedachten te verzetten, het ritme van hardlopen is daar heel goed voor.  
 

 
Foto: Jerry Bauer.

Kijk hier voor een eerder interview van Carien Touwen met Tom Rob Smith (2008).