Ezzulia interview
Kristine Groenhart
Door Gerd Boeren | Ezzulia.nl
23 juni 2009 | Leer mij je liefhebben vertelt het levensverhaal van de in Heerlen geboren Jo Liese. In 1934 volgt ze haar man ‘zendeling’ Wolter Smit naar Nederlands-Indië. In een grotendeels opgewekte briefwisseling met Nederland vertelt ze over haar vier kinderen, over de ook in het oosten voelbare oorlogsdreiging, over het overleven in een Japans burgerkamp. Dat ze vaak twijfelt aan haar relatie met Wolter en zich gevangen voelt in de verantwoordelijkheid voor haar gezin, vertrouwt ze enkel haar dagboek toe.
Na haar dood in 1999 laat Jo dozen vol
brieven en foto’s na. Haar kleindochter Kristine Groenhart dook in dit
materiaal en bewerkte het tot een aangrijpend boek. Leer mij je liefhebben
vertelt niet alleen een familiegeschiedenis, het schetst ook een goed beeld van
het toenmalige leven in Nederlands-Indië en het naoorlogse Nederland.
"Dit had mijn oma ook gewild"
Kristine, je grootmoeder Jo stierf op haar zesentachtigste. Waarom kwamen haar brieven, foto’s en dagboeken bij jou, een kleindochter, terecht? Was je altijd al op de hoogte van het bestaan ervan?
Ik wist alleen van het bestaan van
de dagboeken uit de oorlog, ik wist niet dat er zoveel brieven en andere
documenten waren. De meeste brieven waren door mijn tante Els uit het huis van
mijn oma gehaald en bij haar op zolder gezet. In 2004 besloot ik iets met het
verhaal van mijn oma te doen. Ik kende alleen de grote lijnen maar dat leek me
al interessant genoeg. Toen ik de familie vroeg naar foto’s en de dagboeken
bleek er dus ook nog eens een hele correspondentie in de vorm van brieven te
bestaan. Veel mensen zullen wellicht materiaal van hun (voor)ouders op zolder
hebben staan, maar niet iedereen doet er iets mee. Het materiaal kwam dus
uiteindelijk bij mij terecht omdat ik er naar vroeg.
Wanneer kwam het besef dat je deze nagelaten correspondentie in een boek wilde verwerken?
Toen ik alles gelezen had wist ik
twee dingen heel zeker: dit kan een boek worden en mijn oma had dat ook gewild.
Ze zegt een paar keer in haar dagboek dat ze zelf wel een boek over haar leven
had willen schrijven, bijvoorbeeld in haar laatste dagboekfragment uit 1996:
Maar er is zoveel meer in mijn leven wat misschien wel het vastleggen waard zou
zijn.
Voelde het goed om deze persoonlijke geschiedenis openbaar te maken, met in het achterhoofd dat het een soort eerbetoon aan Jo was?
Terwijl ik de brieven en dagboeken
doornam, viel het me op hoe ongelooflijk mooi Jo de dingen verwoordde. Haar
woorden zitten je zo dicht op de huid. Ik hoop dat ik met dit boek haar grote
wens vervuld heb: haar prachtig geschreven teksten zijn nu afgedrukt in een echt
boek. Waar ik het wel moeilijk mee heb gehad is de vraag welk effect deze
openbaring van Jo en Wolters leven op de kinderen zou hebben. Het gaat tenslotte
om hun ouders. Ik heb ze daarom continu op de hoogte gehouden van mijn
bevindingen en plannen.
Jo was nog erg jong toen ze trouwde en haar man volgde naar Nederlands-Indië. Tijdens de verloving had Jo al enkele bedenkingen bij Wolter. Waarom denk je dat ze toch met hem getrouwd is?
Ik denk dat ze deels uit
plichtsbesef getrouwd is, ze was met hem verloofd en kon niet meer terug. Als ze
de trouwerij afblies, zou Wolters droom om uitgezonden te worden in duigen
vallen. Aan de andere kant denk ik dat het avontuur in Indië haar ook erg
aantrok.
In het boek blijft Wolter als personage wat vaag, hij is de meestal afwezige man. Hoewel zijn studie aan de Zendingsschool afhaspelt, bouwt hij later toch een mooie carrière uit. Maar tussen Jo en Wolter groeit een wanverhouding. Zelfs in de Japanse burgerkampen kan Wolter zich nog laten gelden, terwijl het voor Jo en haar vier kinderen vooral een kwestie van overleven is. Mag je nou eigenlijk concluderen dat Wolter vooral aan zichzelf dacht?
Hoewel ik geprobeerd heb Wolter
niet al te slecht af te schilderen in het boek krijg ik veel van dit soort
reacties. Aan de ene kant was het natuurlijk ook gewoon zo: hij had altijd
vriendinnen en was ook erg ijdel. Aan de andere kant deed hij natuurlijk wel
heel mooi werk. Toen ik met mijn moeder Laura en mijn oom Bart naar Sumatra
reisde in de sporen van mijn grootouders, toen zag ik in Sibolangit de school
die mijn grootvader heeft laten bouwen. Ze stond er nog altijd en was zelfs nog
in gebruik. Dat bezoek aan Sibonlangit maakte veel indruk. De mensen daar waren
nog steeds dankbaar dat ze Christen waren. Door dat te ervaren en door de
brieven en dagboeken te lezen, kreeg ik almaar meer bewondering voor mijn opa.
Ik had graag ook zijn verhaal willen horen. Het lijkt nu wel of de spaaklopende
relatie helemaal aan hem lag maar zoiets heeft toch altijd twee kanten. Volgens
mijn moeder was mijn oma ook zeker niet de makkelijkste en had ze altijd kritiek
op hem. Mijn oma had ook zelf het gevoel dat ze hem weggejaagd had. In het boek
zegt ze ook dat zij schuldig is aan de scheiding.
Jo had zowel de tijdsgeest, als de cultuur in Nederlands-Indië niet mee. Ze vertelt in een brief dat mannen in Sibolangit, het dorp waar ze eerst wonen, hun vrouw “Si mberé babina” noemen, vrij vertaald: “zij die mijn varkens voert”. Als feministe avant la lettre moet ze het hier best moeilijk mee gehad hebben.
Jo had het erg moeilijk met de onderdrukking van de vrouw en de manier waarop er naar vrouwen gekeken werd. Ik las haar dagboek als één grote worsteling: ze wilde zo graag goed doen, haar kinderen waar ze zo trots op was goed opvoeden maar ze had ook zo’n grote behoefte aan ontwikkeling en zelfontplooiing. Ik ben echt blij dat iedereen nu in mijn boek kan lezen dat ze veel in haar mars had, ze had alleen de tijd niet mee.
Stel dat Jo een generatiegenoot van je was, wat denk je dan dat haar levensweg zou geweest zijn?
Dan was ze gaan studeren en had ze
waarschijnlijk een mooie carrière gehad. Misschien was ze zelf wel dominee
geworden. Of ontwikkelingswerker. Ik heb dit tijdens het lezen en schrijven ook
zo gevoeld: ik had zielsveel medelijden met haar dat ze zich niet genoeg kon
ontplooien in haar huwelijk. Ze had zoveel talenten, ze kon bijvoorbeeld
prachtig schrijven.
Het schrijnende is dat Jo eigenlijk nooit vrij was. Ze stond al snel in voor een groot gezin, moest doorheen die vreselijke kampperiode, terug in Nederland kon ze met moeite de eindjes aan elkaar knopen en haar twee jongste zonen baarden haar tot op latere leeftijd grote zorgen. Toch doorstond je grootmoeder kranig alle tegenslagen die het leven haar bracht. Waar putte ze haar kracht uit?
Ze putte haar kracht uit haar
geloof. Ze is tot het eind van haar leven in God blijven geloven. Ook haalde ze
veel kracht uit het helpen van anderen. Wat dat betreft was het een
zendelingsvrouw in hart en nieren. Altijd begaan met alles en iedereen, vooral
met mensen die het nodig hadden.
Sommige brieven bevatten erg intieme zaken. Zo twijfelen Jo en Wolter al snel aan hun liefde voor elkaar en Jo laat zich af en toe uit over lichamelijke zaken waaraan ze zich stoort. Hoe ging je met dit ‘delicate’ materiaal om?
Ik vond het wel confronterend om
te lezen over de seksuele gevoelens van mijn grootmoeder en ik wist ook niet dat
hun huwelijk zo slecht geweest was. Dat ontroerde me. Mijn oma was echter altijd
erg open in alles, met haar kon je gewoon een gesprek over seks voeren. Daarom
heb ik het met een gerust hart laten publiceren. Ik denk dat ze dat goed had
gevonden. Als je eenmaal besluit zoiets te doen moet je geen delicate dingen
weglaten vind ik, dan moet het hele verhaal ook verteld worden. Anders kun je
het beter laten.
Foto: Erik van 't Woud.
Kristine
Groenhart: Leer mij je liefhebben
GEDOCUMENTEERD TIJDSBEELD
Gerd Boeren |
www.ezzulia.nl
Op de cover van Leer mij je
liefhebben staat een foto. Op de voorgrond zit een jonge vrouw met een baby
en twee peutertjes. Op de achtergrond ontwaar je een exotisch uitziend huisje.
De jonge vrouw is Jo Liese, de oma van Kristine Groenhart, de kinderen
zijn haar moeder en twee tantes. Leer mij je liefhebben is het verhaal
van oma Jo door kleindochter Kristine.
Kristine Groenhart wist altijd al dat haar oma een interessant leven
leidde. Toen ze naar haar dood op zoek ging naar documentatie, kwam ze uit bij
een uitgebreide briefwisseling en diverse foto’s. Groenhart dook in dit
materiaal en merkte bijna onmiddellijk dat Jo gevoelens en gebeurtenissen zo
mooi en authentiek verwoordde, dat het zonde zou zijn om die brieven niet
letterlijk te gebruiken. Het resultaat mag er zijn: een hedendaags boek waarin
via brieven de stem van Jo, als het ware de stem van het verleden, weerklinkt.
Jo was bijna tweeëntwintig toen ze in 1934 haar man Wolter Smit volgde naar Nederlands-Indië. Wolter was uitgezonden door de kerk en Jo zou hem in zijn taak bijstaan. Het avontuurlijke trok haar en ze wou graag een rol spelen in het maatschappelijke leven. De zorg voor haar gezin fnuikte haar ambities. In opgewekte brieven aan Nederland schrijft ze over het leven in Sibolangit, maar tegelijkertijd schreeuwt ze haar eenzaamheid en frustratie uit in een dagboek. In brieven aan haar man uit ze haar twijfels over hun relatie. Na een vreselijke periode in een Japanse burgerkamp (tijdens WO II) keert het gezin terug naar Nederland. Er volgt een moeilijke aanpassingsperiode waarin Jo met moeite de eindjes aan elkaar kan knopen. Jo en Wolter groeien verder uit elkaar. In die tijd was een scheiding not-done, maar het is onvermijdelijk. Jo zal op zesentachtigjarige leeftijd sterven, omringd door haar familie.
Leer mij je liefhebben is
in de eerste plaats een aangrijpende familiegeschiedenis. Het vertelt over Jo,
die de tijdsgeest niet mee had om haar ambities waar te maken, maar die er wel
in slaagde om alle moeilijkheden kranig het hoofd te bieden. In de tweede plaats
geeft dit boek ook een indringend beeld van het leven in Nederlands-Indië en het
naoorlogse Nederland. Voor de liefhebbers van persoonlijke geschiedenissen is
dit boek een absolute aanrader.
Leer mij je liefhebben
Auteur: Kristine Groenhart
Uitgeverij: Athenaeum-Polak & Van Gennep
ISBN: 978 90 253 6426 7
Paperback
Prijs: € 18.95
Wil je reageren op dit interview?
Dat kan op het forum van Ezzulia, waar een apart topic is aangemaakt
voor de discussie over het interview met - en de boeken van - Kristine
Groenhart.
Kijk
hiervoor op ons boekenforum.
Interviews
Op Ezzulia staan veel interviews en iedere week komen daar weer nieuwe bij. Kijk hier voor het overzicht van Kort & Krachtig en hier voor de grotere interviews.